जाणता राजा

27 फेब्रुवारी

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या “जाणता राजा” या महानाट्यातील औरंगझेबाचे हे स्वगत आहे..
दरबारात आल्यांनतर नेहेमीचे अल्काबाचे नारे बंद झाले कि त्याची शहजाद्याना उद्देशून सुनावणी सुरु होते..
ते पूर्ण स्वगत आपल्यासाठी साभार देतो आहे..

********************************************************

ये सब फिजूल है शहजादे !! चंगेज और तैमुर के खून ने कभी शिकस्त नहीं देखी | लेकिन आज कंधार से तंजोर तक सारे हिन्दोस्तां को मुगलिया सल्तनत में शामिल करने का ख्वाब देखनेवाले माबदौलत , ये आज क्या देख रहे हैं ? हमारी आँखों के सामने सिवाजी अपनी सल्तनत की तामीर कर चुका है | हमारे लाखों के फौज के सुबहदारोंको शिकस्त देकर खदेड़ दिया है उसने !!

ये है हमारे मामूजान आमिर – उल – उमरा शायिस्तेखान साहब ! सबसे शर्मनाक बात तो ये है शहजादे की सिवाजी ने इनके लाल महल पर छापा मारकर इनके छक्के छुडा दिए | ये तो तक़दीर के सिकंदर थे की जान बच गयी , तीन उँगलियाँ ही खोनी पड़ी इन्हें |

ये है हमारे सिपहसालार जसवंतसिंह , जोधपुर महाराजा | मराठों के मार के जख्म इन्होने अपने सीने पे नहीं पीठ पे खाए है |

ये है सूरत के खुबसूरत सुबहदार इनायतखान बहाद्दुर | सिवाजी सूरत आये तो ये सूरत से दूम दबाके भाग गए |

ये है हबशी फौलादखान | इनके हथेली पर मिठाई रखकर सिवाजी आगरा के कैद से भाग निकला| हमारे सारे मनसुबोंको खाक में मिला दिया इस फौलादखान ने |

ये कारतलबखान ,ये रसूल बेग रोझबानी ,ये मीर – ए -आतिश तरबियतखान ,ये खान जहाँबहाद्दुर बहादुरखान कोकल्ताश ,ये बूंदीनरेस भावसिंह हाडा ,ये रनमस्तखान , ये केसरसिंह ,ये सय्यद मुनव्वरखान …बारहा ….. तमाम सारे रजपूत , बुन्देल ,तुर्क , इराणी , अफगानी , उझबेकी , हबशी , मुग़ल फौजमंद सरदार जिन्हें सिवाजी नें शिकस्त दी | सारी इज्जत मिटटी में मिला दी | क्यों ? क्यों सिवा को ये फतह हासिल होती है ? हमारे तरह गोला , बारूद ,हाथी ,घोडे , खजाना , तोफे ,सिवा के पास नहीं है | फिर भी फतह हासिल होती है उसे | क्यों ?

ये क्यों का मतलब तुम कभी नहीं समझ पाओगे शहजादे ,तुम कभी समझ नहीं पाओगे | औरत ,शराब ,नाचगाने ,मौजमस्ती ,इश्क और मोहब्बत में गिरफ्तार तुम जैसे , बहादुर सिवा को कभी समझ नहीं पाओगे |

इस सिवाने मजबूत किले बनाये ,अपनी फौज और असला बढाया , नए जंग – ए – बेहेरिन की तामीर की है उसने | लेकिन उससे भी कई ज्यादा न जीते जानेवाले मजबूत जमीर के लोग तैय्यार किये है उसने | हमने सिवा लोगोंको लाखोंकी की जागीर का लालच दिया लेकिन उन जाँबाज मराठोने उसपर थूंक दिया | आजतक हम दुनिया की हर चीज खरीद सकते थे लेकिन सिवा के उन खुद्दार खादिमों ने खुद को बिकने नहीं दिया | वे रुकते नहीं , वे थकते नहीं , वे झुकते नहीं और वे बिकते भी नहीं | सिवाजी घाग है , चालाक हैं , दगाबाज हैं, नामक्कुल हैं ,मग्रूर हैं ,बदकार हैं ….लेकिन उसका चालचलन दूध की तरह साफ और सूरज की तरह चमकदार हैं | दुश्मन के भी मजहब ,मजहबी कलम , औरत और फकीरों की इज्जत करता हैं वो | इसीलिए उसकी इज्जत और शौहरत बुलंद मिनार की तरह सर उठाये आसमाँ को छु रही है | इसमें कोई शक नहीं शहजादे की हम खुशनसीब है ,, हमें दुश्मन भी जो मिला वो सिवाजी जैसा !!!!!!!!

Advertisements

महाभारत : अध्याय २

7 फेब्रुवारी

महाभारत : अध्याय १ इथे वाचा.. मागच्या लेखात मी “ययाती” कादंबरी बद्दल लिहिले होते.. मला पडलेले प्रश्न त्यातून मांडले होते.. आज “मृत्युंजय” बद्दल मी केलेला विचार आपल्यासमोर मांडतो..

मृत्युन्जय बद्दल मी काय बोलणार?? त्याची रचनाच मुळी  कर्णाबद्दलच्या सहानुभूतीतून झाली आहे.. त्यामुळे ऐतिहासिक चिकित्सेचा विषय जेथे येतो तिथे ते पुस्तक जरूर मार खाते.. परंतु एक उत्कृष्ट साहित्यकृती म्हणून आपण याकडे पाहावे या मताचा मी आहे.. असो..

मृत्युंजय हे माझे आवडते पुस्तक.. आयुष्यात पहिल्यांदाच एवढे मोठे बाड वाचलेले… वाचले तेव्हा प्रत्येक वाक्य नि वाक्य समजले कि नाही हे अजूनही सांगता येणे कठीण.. पण एवढे भारदस्त पुस्तक पहिल्यांदाच वाचलेले.. ज्यावेळी या पुस्तकाबद्दलची प्रतिकूल मते ऐकली आणि शिवाजी सावंत यांनी इतिहासाचा विपर्यास केला आहे असे ऐकिवात आले तेव्हा थोडासा राग आलाच.. यादृष्टीने विचार करू लागलो.. हा विचार करताना मला नेहेमी आठवतो तो ११ वी मधील हिंदीच्या पाठ्यपुस्तकातील एक संवाद.. नीट नाव आठवत नाही.. पण तपशील लक्षात आहे.. तो असा..
प्रसंग: भारतीय युद्ध संपलेले आहे.. दुर्योधनाच्या मांडीवरती भीमाने गदेने प्रहार केला आहे.. दुर्योधन मरणासन्न अवस्थेत पडला आहे.. त्यावेळी त्याला पाहायला युधिष्ठीर येतो..
दुर्योधन आणि युधिष्ठीर संभाषण सुरु होते.. दुर्योधन युधिष्ठिराला काही प्रश्न विचारतो.. त्यातील एक प्रश्न आठवतो .. कुठला बाप आपल्या मुलाचे नाव दुर्योधन ठेवेल..? याच प्रश्नाने मला किती तरी वेळ झपाटून सोडले होते.. खरेच का कुणी आपल्या मुलाचे नाव असे ठेवेल? जर हिंदी मध्ये कुणी असे लिहित असेल तर मराठी मध्ये का नसावे असे मला वाटते..

इतिहासाचा किती विपर्यास करायचा याचे पूर्ण स्वातंत्र्य लेखकाच्या हातात आहे हे आपण मान्य करायला हवे.. “ययाती” संदर्भात उपस्थित केलेले प्रश्न इथेही उपस्थित होतील.. पण आज ययाती ला आपण एक सामाजिक परिस्थिती मांडणारी कादंबरी म्हणून सोडून देतो.. मग मृत्युंजय साहित्यातील अमूल्य ठेवा आहे असे म्हणून त्याची ऐतिहासिक चिकित्सा करणे सोडून द्यावे या मताचा मी आहे..
ज्यांनी ययाती बद्दलचा माझा लेख वाचला असेल त्यांना माझे बोलणे  biased वाटत असेल.. पण आपण दोन्ही कादंबऱ्यांची परीक्षणे एकाच न्यायाने करत नाही, असे मला वाटले म्हणून हा प्रपंच केला.. एकाला ऐतिहासिक चिकित्सा आणि एकाला साहित्यिक व सामाजिक मुल्ये, हे दुटप्पी धोरण बरोबर नाही..
क्रमश:

महाभारत : अध्याय १

7 फेब्रुवारी

महाभारत या एकाच विषयावर गेल्या काही दिवसात बरेच ग्रंथ वाचून झाले… पण अजूनपर्यंत महाभारत एकदाही नाही वाचले याची प्रांजळ कबुली दिली पाहिजे..
सुरुवात होते ती मृत्युंजय पासून. ‘ययाती’, राधेय, युगंधर अश्या अनेक कादंबऱ्या आणि युगांत, महाभारत एक सूडाचा प्रवास आणि व्यासपर्व अश्या विश्लेषणपर पुस्तकांच्या वाचनातून महाभारता बद्दलची ओढ अजून वाढते.
ययाती हे महाभारतातील एक उपाख्यान आहे..वि.स.खांडेकर यांनी या उपख्यानाचे धागेदोरे कालिदासाच्या शाकुंतल मधील कण्व मुनींच्या एका आशीर्वचनाच्या आधारे अगदी स्वतंत्रपणे गुंफले आहेत.. परंतु हे उपाख्यान पूर्णतः वेगळे आहे.. ययाती वाचल्यानंतर आपण शर्मिष्ठेच्या प्रेमात पडतो आणि देवयानी कडे एक खाष्ट बायको याच नजरेने पाहतो.. महाभारतातील उपाख्यान नेमके याच्या उलट सांगते..

तिथे देवयानी पतिव्रता ठरते..

मग हे उपाख्यान त्यांच्या समोर असताना त्यांनी अशी का रचना केली कि ज्यामध्ये शर्मिष्ठा हि त्या पुस्तकची नायिका बनते? मला हा प्रश्न नेहेमी पडतो.. त्यांच्या प्रस्तावनेत काही अंशी उत्तर सापडते.. पण शाकुंतल प्रमाण मानायचे आणि कथाभागातील पात्रांची implications दुर्लक्षित ठेवायचे, असे त्यांनी का केले हा पुढचा प्रश्न मला पडतो.. कुणीतरी म्हणेल कि त्यांनी समाज जीवनाचे प्रतिबिंब म्हणून हि कादंबरी लिहिली.. परंतु ज्या काळातील समाज जीवनावर त्यांनी कादंबरी लिहायचे ठरवले त्या काळातील ययाती, देवयानीची पत्रे त्यांनी कालानुरूप बदलली किंवा त्यांच्याच शब्दात सांगायचे तर देवयानी तर त्यांना सर्वात शेवटी लिहिलेले पात्र आहे, तेव्हा त्यांनी शर्मिष्ठा पण त्या काळनुरूप का नाही बदलली? १९१३ सालची शर्मिष्ठा तशीच्या तशी त्यांच्या कादंबरीत दिसते.. मग ती खरेच शार्मिष्ठेची प्रेमकथा म्हणून घ्यावी कि १९५२ सालच्या देशाच्या समाजजीवनाचे प्रतिबिंब म्हणून घ्यावी असा मला प्रश्न पडतो.. कदाचित यातील सर्वच मुद्दे, प्रश्न बाळबोध असतील.. पण मला असे प्रश्न नेहेमी पडतात..

क्रमशः